Síkjaborgin dularfulla
Ég skrapp til Feneyja um daginn á tvíæringinn sem enginn veit hvað þýðir nema þeir sem eru innvígðir í myndlistarheiminn og vinir þeirra. Ungur maður í skáldsögu einni spyr hvort tvíæringurinn sé siglingakeppni. Það besta við Feneyjar er að þar eru engir bílar og allir fara ferða sinna fótgangandi eða siglandi enda eru heimamenn léttir á fæti og grannir. Eina fólkið sem sligast undan þunga sínum eru bandarískir ferðamenn sem kunna varla að ganga lengur.
Thomas Mann segir í skáldsögu sinni Dauðinn í Feneyjum að borgin sé ótrúlegasta borg í heimi og allir eigi að koma siglandi til hennar. Og það gerir maður vissulega þegar lent er á Markó Póló flugvellinum og fer beint í bátastrætó sem siglir með ferðalanginn á sinn áfangastað.
Ég hafði komið einu sinni áður til Feneyja og sigldi þá frá gamla fiskimannabænum Chioggia sunnan við Feneyjar en þar gerist einmitt eitt af gamanleikritum Goldonis, Le baruffe ciozzette sem einu sinni var sýnt á Íslandi undir titlinum Pilsaþytur. Ég sigldi með engum öðrum en Óla Gísla sem er ein af goðsögnunum í íslenskum fararstjórabransa.
Við komum akandi til Chioggia frá Rimini en við Óli unnum þar saman fyrir tæpum fjörtíu árum í ferðabransanum. Þetta var dagsferð og ekki mikill tími til að skoða borgina, nema þetta venjulega, Markúsartorgið og Hertogahöllina í allri sinni dýrð og fá sér síðan í gogginn.
Í þetta sinn hafði ég fimm daga til að kynnast borginni en var fyrst og fremst á rölti um sýningasvæðin á Arsenale og Giardini. Ég fór í ákveðnum tilgangi á tvíæringinn en auðvitað fór ég líka til að heiðra fulltrúa íslenska myndlistarheimsins, Ástu Fanney Sigurðardóttur.
Og það var ekki leiðinlegt að verða vitni að hennar fjölbreytta Pocket Universe í íslenska skálanum, sjá innsetningar hennar og vídeóverk og taka þátt í ljósagjörningi. Ásta gengur út frá mannveru sem er stödd á upphafsreit í alheiminum. Hún ímyndar sér hvernig það er að komast í fyrsta sinn í snertingu við náttúru og alheim, það er hennar myndræna og ljóðræna framlag til listarinnar.
Páll Skúlason heimspekingur skrifaði lítið kver Hugleiðingar við Öskju um upplifun sína af náttúru Öskjusvæðisins og finnur þar sömu tilfinningu, að koma þangað er eins og að koma í fyrsta sinn til jarðarinnar, segir hann. Merkilegt annars að finna hvernig myndlistin, ekki bara í tilfelli Ástu Fanneyjar, heldur margra annarra sem fást við hugmynda- og gjörningalist slær saman við hugvísindi hvort sem það er heimspeki eða sálfræði. Nú er búið að sálgreina listsköpun Marinu Abramovic sem kallar sig ömmu gjörningalistarinnar og skrifa um það bók sem ég las í flugvélinni á leiðinni heim.
Ég sá ekki nema brot af tvíæringnum sem hýsir yfir eitt hundrað listamenn frá jafnmörgum þjóðum en síðasta daginn, undir lok dags fann ég einmitt það sem ég var að leita að og um leið var tilgangi ferðarinnar náð. Það var á sýningu japanska listamannsins Ei Arakawa-Nash, Grass Babies, Moon Babies sem snerti mig djúpt af ástæðum sem ég ætla ekki að tíunda hér.
Feneyjum er oft líkt við völundarhús með öllum sínum þröngu strætum og síkjum. Eins og tölvuleikur sögðu frændur mínir sem voru með í för, maður veit aldrei hver kemur fyrir næsta húshorn og hvað honum gengur til. Ekki skrítið að listamenn verði fyrir áhrifum af andrúmslofti borgarinnar þegar ráfað er um meðfram síkjum og yfir brýr sem eru víst 448 talsins.
Ég man sérstaklega eftir tveimur verkum sem gerast í Feneyjum. Annað er skáldsagan Comfort of Strangers frá 1981 eftir Ian McEwan sem Einar Már Guðmundsson þýddi og kallaði Vinarþel ókunnugra. Hún fjallar um breskt par sem villist í borginni og er alveg að niðurlotum komið í hita og svækju þegar það kemst í kynni við uppáþrengjandi heimamann sem tekur þau upp á sína arma með vægast sagt óhugnanlegum afleiðingum. Bók McEwans er algjör sálfræðitryllir alveg eins og hitt verkið, bíómyndin Don´t Look Now frá 1973 eftir Nicolas Roeg sem er gerð eftir smásögu Daphne du Maurier.
Ég sá hana fyrst rúmlega tvítug og hún hafði sláandi áhrif á mig án þess ég gerði mér fyllilega grein fyrir ástæðunni. Ég horfði á hana aftur strax eftir heimkomuna frá Feneyjum og ég varð ekki fyrir vonbrigðum, síður en svo, hún hafði elst vel. Frásagnarháttur og kvikmyndataka, frumleg klipping og músík gera þessa mynd að sígildu meistaraverki, svo ekki sé minnst á leik þeirra Donald Sutherland og Julie Christie.
Myndin fjallar líkt og Vinarþel ókunnugra um breskt par eða hjón sem hafa misst dóttur sína og fara til Feneyja til að skipta um umhverfi og vinna úr sorginni, eiginmaðurinn er reyndar arkitekt sem er að gera upp gamla kirkju. En auðvitað komast þau ekki hjá því að verða „fórnarlömb“ borgarinnar.
Þau villast ekki bara um stætin og síkin heldur kynnast tveimur skyggnum systrum sem vilja endilega aðstoða þau í sorg og söknuði eftir dótturmissinn og það endar auðvitað með hryllingi. Myndin er tekin að hausti til í Feneyjum þegar ferðamennirnir eru farnir og allt er frekar drungalegt og eyðilegt í borginni. Og allur þessi nöturleiki ýtir undir og styrkir að sjálfsögðu dularfulla frásögnina.
Við hvert fótmál í Feneyjum er maður stöðugt minntur á stórkostlega sögu borgarinnar, menningu og arkitektúr enda voru Feneyingar siglinga- og heimsveldi á Miðjarðarhafi um margra alda skeið. Margir bölva túrismanum sem er að kaffæra borgina en það kaldhæðnislega er að það eru einmitt ferðamennirnir sjálfir sem bölsótast út í aðra ferðamenn jafn mótsagnakennt og það er. En eitt er víst, enginn verður samur eftir dvöl í síkjaborginni dularfullu hvort sem hann er á myndlistartvíæringi eða siglingakeppni.